‘Op de hoek van de straat, staat een NSB-er, het is geen mens, het is geen dier, het is een farizeeër.’ Zo zong Nederland over de meest abjecte partij uit zijn geschiedenis. Maar veel meer dan dat de NSB fout was, weten we eigenlijk niet. Dat wil zeggen: naar de motieven van de gewone NSB-leden is tot op heden nauwelijks onderzoek gedaan. ‘Voor volk en vaderland. Vrouwen in de NSB’, het boek van historica Zonneke Mattée dat donderdag 3 mei verschijnt is daarom een welkome uitzondering. Het boek beantwoordt aan de eis aan nieuw onderzoek naar fascisme, zoals onlangs verwoord door oorloghistoricus Bart van der Boom in Historisch Nieuwsblad. ‘De vraag wat er nu mooi en inspirerend was aan het fascisme, is blijven liggen’, concludeert van der Boom, die vindt dat het de taak is van de historicus ook deze vraag te beantwoorden. Want al is de NSB een foute partij, de vraag waarom ze desondanks aantrekkelijk was is daarom niet minder interessant, integendeel, aldus de historicus.

Matthée beantwoordt die vraag door een diepgaand onderzoek onder 175 voormalige NSB-vrouwen. Zij reconstrueerde hun NSB-loopbaan op basis van hun persoonsarchieven, gemaakt in het kader van de Bijzondere Rechtspleging na de oorlog. Twee op de drie vrouwen blijken bij de NSB en de Nationaal Socialistische Vrouwen Organisatie (NVSO) te zijn gegaan uit idealisme. Het ging hen allereerst om de wedergeboorte van het door verzuiling en hokjesgeest ingeslapen vaderland. De NSB had bij die wedergeboorte aan de vrouw een bijzondere plaats gegeven. Als moeder van het ene en ondeelbare Nederland zou zij gezin, straat, buurt, dorp en stad, ofwel de gehele natie, nieuw waarachtig vaderlands leven inblazen. Een belangrijk motief voor de keuze voor het nationaal-socialisme was ook de persoon van ‘Den Leider’ Mussert. Veel vrouwen zagen in ‘Mijn klein dictator’, zoals zijn veel oudere vrouw Rie die ook zijn tante was hem noemde, het toonbeeld van keurigheid, standvastigheid en fatsoen.

Uit het onderzoek blijkt verder dat de NSB-vrouwen niet beantwoorden aan het stereotype van de laag opgeleide middenstandskinderen die uit jaloezie vielen voor een ideologie vol afgunst. ‘Van huishoudster tot biologe, van boerin tot kunstenares, allerlei beroepen en opleidingen waren vertegenwoordigd, aldus Matthée. Ze werden lid vanwege het positieve ideaal van de NSB, zoals zij dat beleefden en niet door de rancune die de partij voor hen zou verwoorden. Matthée concludeert dat het nationaal-socialisme voor de vrouwen een pseudo- of plaatsvervangende religie was. Ze verondersteld zelfs dat de idealen van de NSB vrouwen aanspraken omdat het voor een groot deel vrouwelijke idealen waren zoals gemeenschapszin en opofferingsgezindheid.